DEHB Yalnız Dikkat Sorunu Değilse, PKM de Yalnız Not Sorunu Değildir

Kısa cevap: DEHB ile kişisel bilgi yönetimi arasındaki kesişim, bilgiyi toplama miktarında değil; doğru bilgiyi doğru anda eyleme dönüştürme kapasitesindedir. Çalışma belleği, ketleme, planlama ve zaman algısı güçlükleri yakalama, ayıklama, geri erişim ve gözden geçirme aşamalarında farklı kopukluklar yaratabilir. Türkiye’de klinik DEHB içeriği ile üretkenlik ve not alma içeriği çoğunlukla ayrı ilerler. Araştırma ve ürün tasarımı bu iki alanı ölçülebilir işlev sonuçları üzerinden birleştirmelidir.

Problem alanını doğru tanımla

Bilgi çalışanı veya öğrenci için güçlük yalnız not alamamak değildir. Bir fikri yakalayıp görevden ayırmak, kaynağı projeyle ilişkilendirmek, son tarihten önce yeniden görmek ve öğrenilecek bilgiyi geri çağırmak gerekir. DEHB’deki yürütücü işlev heterojenliği bu zincirin farklı halkalarında sürtünme yaratabilir.

Bilimsel dayanak: Willcutt EG (2005), Semerci B (2024)

Bilgi akışını yürütücü işlevlerle eşleştir

Yakalama, çalışma belleğindeki yükü dışarı alır. Ayıklama, ketleme ve karar vermeyi kullanır. Erişim, bağlam ipuçları ve iyi adlandırma ister. Gözden geçirme, gelecekteki niyeti doğru zamanda yeniden etkinleştirir. Bu eşleme tanı modeli değildir; sistem tasarımında test edilebilir darboğazlar üretir.

Klinik içerik ile üretkenlik içeriği arasındaki boşluk

Klinik kaynaklar tanı, eş tanı ve tedaviyi haklı olarak merkeze alır. Üretkenlik içeriği ise çoğu zaman sağlık bağlamını atlayıp evrensel disiplin reçeteleri sunar. Aradaki alan, tedavi iddiasında bulunmadan günlük işlev tasarlayan, sınırlarını açık söyleyen ve klinik yardım yolunu görünür tutan içeriktir.

Üç kullanım senaryosu

Öğrenci için ders notunu teslim görevinden ayırmak; bilgi çalışanı için toplantı kararını proje adımına dönüştürmek; klinik psikoeğitimde kişiyle birlikte tekrar eden unutma ve başlama örüntüsünü haritalamak. Aynı araç üç senaryoda kullanılabilir, fakat başarı ölçütü aynı değildir.

Ölçülebilir çıktılar öner

Not sayısı veya uygulamada geçirilen süre zayıf başarı ölçütleridir. Daha anlamlı sonuçlar şunlar olabilir: kaçan teslim sayısı, göreve başlama gecikmesi, doğru kaynağa erişim süresi, kesintiden sonra geri dönüş oranı, haftalık gözden geçirme tamamlama oranı ve öznel bilişsel yük. Akademik erteleme çalışmalarında yürütücü işlevlerin rolü bu ölçüm gündemini destekler.

Bilimsel dayanak: Bolden J (2020)

Gelecek araştırmalar için sınırlar

“DEHB dostu” etiketi kullanıcı testi olmadan pazarlama sözüne dönüşebilir. Türkiye’de farklı yaş, eğitim ve çalışma koşullarında karşılaştırmalı çalışmalar; erişilebilirlik, mahremiyet ve bırakma oranlarını da izlemelidir. Sistem daha çok veri topluyorsa KVKK, sağlık verisi ve bilgilendirilmiş onam boyutları ürün tasarımının başında ele alınmalıdır.

Ordovia için tasarım ilkesi

Yakala ama biriktirmeye zorlama. Görevi nottan ayır ama bağlamı koparma. Zamanı görünür yap ama günü dakikalara hapsetme. Gözden geçirmeyi kısa tut ve kaçırıldığında geri dönüş yolu bırak. Ordovia’nın iddiası DEHB’yi tedavi etmek değil, bilgi ile eylem arasındaki günlük sürtünmeyi daha okunur hale getirmektir.

Bilimsel dayanak: Gilbert SJ (2023), Karpicke JD (2011)

Sık sorulan sorular

PKM DEHB tedavisi midir?

Hayır. PKM bilgi ve iş akışı tasarımıdır; klinik değerlendirme veya tedavinin yerine geçmez.

DEHB dostu ürün nasıl ölçülür?

Pazarlama etiketiyle değil; göreve başlama, bilgiye erişim, hata, geri dönüş, bilişsel yük ve bırakma oranı gibi sonuçlarla değerlendirilmelidir.

Bu alan Türkiye’de neden önemlidir?

Türkçe klinik bilgi ile günlük bilgi yönetimi uygulamaları arasında bağ zayıftır. Yerel eğitim, iş ve mevzuat koşulları doğrudan incelenmelidir.

Bilimsel kaynaklar

Semerci B, Aksoy UM, editörler (2024). Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanı ve Tedavi Kılavuzu. Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları, 2. Baskı. Türkiye’de erişkin DEHB’nin değerlendirme ve tedavisine ilişkin güncel mesleki kılavuz.
Willcutt EG, Doyle AE, Nigg JT, Faraone SV, Pennington BF (2005). Validity of the executive function theory of attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analytic review. Biological Psychiatry, 57(11), 1336-1346. DEHB ile yürütücü işlevler arasındaki ilişkiyi 83 çalışmada inceleyen meta analiz.
Gilbert SJ, Boldt A, Sachdeva C, Scarampi C, Tsai PC (2023). Outsourcing Memory to External Tools: A Review of Intention Offloading. Psychonomic Bulletin & Review, 30, 60-76. Gelecekte yapılacak işleri ve niyetleri dış araçlara aktarma araştırmalarını değerlendiren derleme.
Bolden J, Fillauer JP (2020). Tomorrow is the busiest day of the week: Executive functions mediate the relation between procrastination and attention problems. Journal of American College Health, 68(8), 854-863. Üniversite öğrencilerinde dikkat sorunları, yürütücü işlevler ve erteleme arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışma.
Karpicke JD, Blunt JR (2011). Retrieval practice produces more learning than elaborative studying with concept mapping. Science, 331(6018), 772-775. Bilgiyi yalnızca yeniden okumak yerine geri çağırma pratiğinin öğrenmeye katkısını gösteren deneysel çalışma.

Kaynak göstermek, Ordovia yöntemlerinin klinik olarak doğrulandığı anlamına gelmez.