Semptom Sayısından Önce İşlev Haritasını Çıkar

Kısa cevap: Yürütücü işlev güçlükleri DEHB’nin günlük yaşamdaki etkisini anlamaya yardım eder, fakat tek bir yürütücü işlev testi tanı koymaz. Klinik değerlendirme gelişim öyküsünü, belirtilerin birden fazla ortamdaki sürekliliğini, işlev kaybını, eş tanıları ve alternatif açıklamaları birlikte ele alır. Depresyon, kaygı, uyku bozuklukları, madde kullanımı ve öğrenme güçlükleri benzer yakınmalar yaratabilir veya DEHB’ye eşlik edebilir.

Yürütücü işlev modeli klinik haritadır, tanı testi değil

Çalışma belleği, ketleme, bilişsel esneklik, planlama ve zaman yönetimi günlük işlevi açıklamak için güçlü kavramlardır. Willcutt ve arkadaşlarının meta analizi DEHB gruplarında yürütücü işlev farklılıklarını desteklerken, etkilerin orta düzeyde ve heterojen olduğunu da gösterir. Normal test performansı DEHB’yi dışlamaz; düşük performans da tek başına DEHB’yi kanıtlamaz.

Bilimsel dayanak: Willcutt EG (2005)

Semptom ile işlev kaybını ayrı ayrı kaydet

“Sık unutuyor” bir semptom betimidir. “Ayda iki kez faturayı kaçırıyor, işte teslimleri gecikiyor ve partneri bütün takvimi devralıyor” işlev haritasıdır. Tanı ölçütleri önemlidir, fakat tedavi hedefi yalnız semptom sayısını değil eğitim, iş, ev, ilişki ve öz bakım işlevini de izlemelidir.

Bilimsel dayanak: Semerci B (2024), Türkiye Psikiyatri Derneği (2026)

Zaman çizgisi ayırıcı tanının omurgasıdır

Yakınmalar ne zaman başladı, hangi yaşam talebiyle görünür oldu, çocuklukta hangi dolaylı işaretler vardı, hangi dönemlerde azaldı veya arttı? Gelişimsel süreklilik ile yakın dönemde başlayan bilişsel yakınmalar aynı klinik hikâye değildir. Aile anlatısı, okul kayıtları ve geçmiş işlev örnekleri mümkün olduğunda öz bildirimi tamamlar.

Eş tanı ya da alternatif açıklama ikiliği kurma

Depresyon, kaygı, travma, uyku bozukluğu, madde kullanımı, bipolar bozukluk, öğrenme güçlüğü ve bazı tıbbi durumlar dikkat ve organizasyonu etkileyebilir. Bunlardan birinin bulunması DEHB olasılığını otomatik olarak silmez. Soru “hangisi gerçek?” değil, her örüntünün başlangıcı, süresi ve işlev üzerindeki bağımsız katkısı nedir olmalıdır.

Bilimsel dayanak: Faraone SV ve arkadaşları (2021), Semerci B (2024)

Ölçekleri karar destek aracı olarak konumlandır

Tarama ve belirti ölçekleri görüşmeyi yapılandırır, farklı bilgi kaynaklarını karşılaştırır ve değişimi izler. Klinik görüşmenin, gelişim öyküsünün ve işlev değerlendirmesinin yerini almaz. Özellikle sosyal medyadan etkilenmiş başvurularda ölçek puanını nihai cevap gibi sunmak öz tanı döngüsünü güçlendirebilir.

Damgalamayı azaltan klinik dil

Güçlüğü ahlak diliyle anlatma. “Motivasyonsuz” yerine “başlama gecikmesi”, “sorumsuz” yerine “zaman bağlı görevleri kaçırma örüntüsü” de. Aynı zamanda her güçlüğü nöroçeşitlilik etiketiyle romantikleştirme. Açık dil hem sorumluluğu korur hem utancı azaltır: sorun gerçektir, kişi sorunun kendisi değildir.

Sık sorulan sorular

Yürütücü işlev testi DEHB tanısı koyar mı?

Hayır. Testler bilişsel profili anlamaya yardım edebilir; tanı gelişim öyküsü, belirtiler, işlev kaybı ve ayırıcı değerlendirmeyle konur.

Kaygı varsa DEHB olamaz mı?

Hayır. Kaygı benzer yakınmalar yaratabilir veya DEHB’ye eşlik edebilir. Zaman çizgisi ve işlev örüntüsü birlikte değerlendirilir.

Tedavi hedefi yalnız belirti azalması mı olmalı?

Hayır. Eğitim, iş, ilişki, öz bakım ve yaşam kalitesindeki işlevsel değişim de izlenmelidir.

Bilimsel kaynaklar

Semerci B, Aksoy UM, editörler (2024). Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanı ve Tedavi Kılavuzu. Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları, 2. Baskı. Türkiye’de erişkin DEHB’nin değerlendirme ve tedavisine ilişkin güncel mesleki kılavuz.
Türkiye Psikiyatri Derneği (2026). Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu. Halka Yönelik Bilgilendirme. DEHB’nin çocuklukta başlayabildiğini, erişkinlikte sürebildiğini ve günlük işlevselliği etkileyebildiğini açıklayan Türkçe mesleki kaynak.
Willcutt EG, Doyle AE, Nigg JT, Faraone SV, Pennington BF (2005). Validity of the executive function theory of attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analytic review. Biological Psychiatry, 57(11), 1336-1346. DEHB ile yürütücü işlevler arasındaki ilişkiyi 83 çalışmada inceleyen meta analiz.
Faraone SV ve arkadaşları (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789-818. DEHB’nin seyri, işlevsel etkileri, eşlik eden durumları ve tedavileri hakkında meta analizlere dayalı uluslararası uzlaşı metni.

Kaynak göstermek, Ordovia yöntemlerinin klinik olarak doğrulandığı anlamına gelmez.